'Ăn cháo đái bát' nghĩa là sao?

Một ai đó, khi được người khác giúp đỡ thoát khỏi khó khăn, hoạn nạn mà sau đó lại phụ ơn, bội nghĩa thậm chí phản lại ân nhân của mình, thì dân gian thường phê phán, chỉ trích bằng thành ngữ ăn cháo đái bát. 

Thành ngữ "ăn cháo đái bát" gồm hai vế: vế thứ nhất nói về việc nhận ân nghĩa (ăn cháo), về thứ hai nói về sự bội bạc ân nghĩa đó (đái bát). Về thành ngữ này, một số người còn băn khoăn, không hiểu dạng đích thực của nó là ăn cháo đái bát hay ăn cháo đá bát. Thực ra, điều đó chẳng có nghĩa lý gì, bởi vì hành vi đái bát hay đá bát đều biểu thị sự phũ phàng đến thô bạo của người đời. Dĩ nhiên, hành vi đái bát gây ấn tượng mạnh mẽ, nặng nề hơn và phù hợp với cách nói khoa trương, phóng đại mà dân gian vẫn ưa dùng. Hơn nữa, trên thực tế sử dụng, hầu như ta chỉ gặp dạng ăn cháo đái bát mà thôi.

Như vậy, chẳng cần biện luận nhiều, chúng ta cũng dễ dàng chấp nhận dạng thức ăn cháo đái bát là dạng đích thực của thành ngữ đang xét. Vấn đề đáng quan tâm hơn là tại sao dân gian lại dùng cụm từ ăn cháo để biểu hiện việc ân nghĩa? Có bao nhiêu thứ khác, quý hiếm hơn, đáng giá hơn sao không được chọn dùng, trong khi đó lại dùng cháo , một thức ăn bậc thấp nhất, để chỉ cái ân cái nghĩa do người khác mang lại? Thông thường cháo là món ăn nhẹ, dễ tiêu thích hợp với người bệnh đuối sức, không ăn được cơm. Bát cháo từ tay người khác mang lại chăm sóc lẽ nào người bệnh chẳng biết nâng niu trân trọng? Lại nữa cháo trong dân gian các cụ bà thường dùng để cúng lễ ở các miếu dưới gốc đa, sau đó ban phát cho trẻ để lấy phước. Vì thế mà có chuyện “cướp cháo gốc (lá) đa”. Khi gặp nạn đói kém nhiều người quẫn bách cơm không có ăn, áo không có mặc, sống thoi thóp trong hoạn nạn, những người có lòng nhân đức thường nấu cháo để phát chẩn, giúp cho người bị nạn bát cháo cầm hơi. Bát cháo cứu giúp con người ra khỏi cái đói đến chết người cũng chẳng đáng ghi lòng tạc dạ hay sao? Một miếng khi đói bằng mót gói khi no là thế! 

Những điều liên tưởng ở trên cho thấy cách lập ý lập tứ của thành ngữ ăn cháo đái bát vừa cụ thể vùa rất sâu sắc. Với quan niệm sâu kín đó, nhân dân đã khéo léo tạo nên một sự đối lập gắt gao giữa một bên là ân nghĩa với một bên khác là hành vi phụ bạc đến mức thô bạo nhằm toát lên giá trị phê phán của thành ngữ ăn cháo đái bát đối với những kẻ sống không có trước có sau, sống vô ơn bạc nghĩa.

Cùng nghĩa với ăn cháo đái bát, trong tiếng Việt còn có những thành ngữ như qua cầu rút ván, qua sông đấm vào sóng... Tuy vậy, khi sử dụng cần chú ý đến sự khác nhau rất tinh tế về sắc thái ý nghĩa của chúng.

Theo: Tạp chí Quê Hương

Xem thêm:
Ăn cháo đái bát hay ăn cháo đá bát?

Cách đây mấy năm, khi tôi viết trong một truyện ngắn của mình câu "Quân ăn cháo đái bát" (đái có chữ i). Truyện đăng lên, ngay sau đó có một người (theo tôi biết là có trình độ ít nhất là cử nhân văn khoa) phê phán tôi là tục. Rất gay gắt. Theo ông ta thì phải là "ăn cháo đá bát" (đá không có chữ i).

Vậy thì ĐÁ hay ĐÁI? Đâu là hay? Đâu là chấp nhận được?

Để tiếp tục đề tài này, tôi xin được kể một câu chuyện «cũ», chứ không phải « cổ ». Khi tôi đi học, buổi học đầu tiên trong đời, nửa buổi tôi mắc « toilette » quá, phải đứng lên xin phép : « Thưa cô cho em đi đái ! ». Cô giáo trừng mắt nhìn tôi, làm tôi suýt nữa thì… « toilette » ra quần! Kèm theo đó là một lời giải thích :

- Em Quang không được nói thế ! Phải gọi là « đi giải ».

Tôi mang theo nền văn minh « đi giải » trong suốt cuộc hành trình, nhưng không lúc nào quên được cái tiếng « đái », mà cha mẹ tôi đã truyền cho, từ khi bập bẹ tiếng người. Cho nên khi đến với văn chương tôi quên mất « văn hoá đi giải » của bài học vỡ lòng.

Sao người ta lại có vẻ kị chữ « đái » thế nhỉ ? Thì cứ bình thường xem nào ! Chắc chắn chữ « đái » không phải là chữ « tục » nhất rồi. Có người họ Đái, nhà văn Đái Đức Tuấn. Loài phong lan đẹp nhất có tên là « lan đái châu - chuỗi ngọc» (sau bị gọi chệch ra là tai trâu – vô nghĩa).

Bây giờ đi vào bản chất. « Đá » hay « đái » đúng hơn, sát nghĩa hơn, hay nói theo ngữ pháp tiếng Việt là đảm nhiệm vai trò đắc dụng nhất ?

Hồi đó, tôi nhất quyết cãi là « đái » – có « i ». Nhưng không báo nào đăng bài cãi của tôi, lại không có blog như bây giờ, nên tôi đành im. Với lại, lâu dần mình thấy nó cũng có «cái lý của người Mèo».

Cho đến một lần tôi về quê – lại viện đến quê vậy. Mùa đỗ, là tháng Tư, đầu hè, nóng bức ngốt người, đậu đen, đậu trắng ngan ngát, tôi bàn :

- Hôm nay nhà mình không ăn cơm, nấu nồi cháo đậu trắng ăn cho nó mát.

Mùa hè lười ăn thật, thế là cả nhà đồng ý. Sáng hôm sau, mẹ tôi phàn nàn :

- Gớm, hôm qua chúng mày cho tao ăn cháo, đi đái cả đêm.

Tôi ngớ người. « Cái lý của người Mèo » đây rồi. Đơn giản là : ăn cháo thì đi đái liền. Chứ ăn cơm, ăn bánh mì sandwich có thể còn lâu mới đi đái.

Ngày nay, cháo là đồ ăn cao cấp, nhưng trong quá trình đói khổ của người Việt, cháo là thứ để dùng cho khiđói. Ăn cháo cầm hơi, cúng cháo lá đa, ăn một bát cháo chạy ba cánh đồng… Tức là rẻ mạt nhất.

Ráp tất cả lại, ta được một tình huống như sau :

Một kẻ đang đói rã họng, được cho một bát cháo, để cầm hơi, thoát chết . Ăn xong rồi, mắc đái quá, và tiện thể, y đái luôn vào cái bát mà mình vừa đựng cháo mà y vừa ăn xong . Hỏi còn sự vô ơn, phản bội nào bằng.

Nhưng ta lại xem sang tình huống khác là « Ăn cháo đá bát ». Kẻ kia đứng dây, đá cái bát mà mình vừa đựng cháo. Vô ơn thật rồi. Nhưng nếu ta cho y ăn cơm, y cũng đá bát đựng cơm. Ta cho y ăn phở, y cũng đá cái tô. Ta cho y hút thuốc lào, y cũng quẳng điếu. Ta cho y ngủ nhờ, y cũng đập giường. Và mãi mãi, cái gì cũng có thể biến thành thành ngữ được.

Dân ta còn một câu nữa « Qua sông đấm b. vào sóng ». Câu này tục thật. Nhưng cần thiết vẫn phải dùng. Nó có lý của nó. Qua sông thì phải bơi, mà bơi thì phải cởi quần. Đấy, « người Méo lại có lý » rồi.

Đến đây, thì tôi càng tin rằng tôi dùng thành ngữ đắc địa.

Cũng không nên bàn đúng sai ở đây. Cái nào hay thì ta chơi!

-----
Tác giả: Hoàng Đình Quang